گنبد سلطانیه زنجان؛ بزرگترین گنبد آجری جهان و شاهکار معماری ایلخانی

گنبد سلطانیه در استان زنجان به عنوان بزرگترین گنبد آجری جهان و سومین گنبد بزرگ تاریخی در دنیا شناخته می شود. این بنای باشکوه که در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده است، در اوایل قرن هشتم هجری به دستور سلطان محمد خدابنده معروف به اولجایتو ساخته شد. معماری دو پوش، پلان هشت ضلعی، مناره های هشت گانه و تزئینات بی نظیر کاشی کاری و مقرنس کاری، این اثر را به یکی از کامل ترین و پیشرفته ترین نمونه های معماری اسلامی و ایرانی تبدیل کرده است. بازدید از این مجموعه تاریخی، سفری به عمق هنر، فرهنگ و مهندسی دوران ایلخانی را برای هر گردشگری فراهم می کند و درک لایه های پنهان این بنای عظیم برای هر بازدیدکننده ای جذاب خواهد بود.

گنبد سلطانیه چیست و چرا اهمیت جهانی دارد

گنبد سلطانیه آرامگاه اُلجایتو، هشتمین پادشاه سلسله ایلخانیان مغول در ایران است که در شهر سلطانیه در استان زنجان واقع شده است. این بنا نه تنها یک اثر تاریخی، بلکه یک شاهکار مهندسی است که پس از کلیسای سانتا ماریا در فلورانس و مسجد ایاصوفیه در استانبول، به عنوان سومین گنبد بزرگ تاریخی جهان شناخته می شود. اهمیت این بنا به حدی است که در سال 2005 میلادی به عنوان یکی از میراث های جهانی یونسکو به ثبت رسید و نمادی از اوج شکوفایی هنر و معماری در دوره ایلخانی محسوب می گردد. شهر سلطانیه در آن زمان به عنوان پایتخت انتخاب شده بود و ساخت این گنبد بخشی از طرح بزرگ سلطان برای ایجاد یک شهر باشکوه و مرکزیت یافتن تمدن اسلامی در منطقه بود.

تاریخچه ساخت و تحول کاربری بنا

ساخت این بنای عظیم بین سال های 703 تا 713 هجری قمری (برابر با 1304 تا 1313 میلادی) و به دستور سلطان محمد خدابنده و با نظارت رشیدالدین فضل الله همدانی در شهر سلطانیه آغاز شد. جالب است بدانید که انگیزه اولیه سلطان برای ساخت این گنبد، ایجاد آرامگاهی برای انتقال پیکرهای مطهر امام علی (ع) و امام حسین (ع) از نجف و کربلا به ایران بود. اما پس از سفری به عراق و مشورت با علمای شیعه و بنا به دلایلی که برخی آن را خواب سلطان و برخی دیگر مخالفت علما می دانند، این تصمیم عملی نشد. در نتیجه، اولجایتو دستور داد تا این بنا به آرامگاه شخصی خودش تبدیل شود. این تغییر کاربری تاثیر مستقیمی بر طراحی داخلی و تزئینات بخش هایی مانند تربت خانه گذاشت و جهت گیری های خاصی را در معماری بنا ایجاد کرد. این بنا نشان دهنده تغییر مذهب پادشاه ایلخانی از تسنن به تشیع و تلاش او برای مشروعیت بخشیدن به حکومت خود از طریق معماری مذهبی است.

تحلیل معماری و سازه گنبد دو پوش

معماری گنبد سلطانیه نمونه ای برجسته از تلفیق هنر و مهندسی در دوره ایلخانی است. طرح کلی بنا بر اساس یک هشت ضلعی منتظم با هشت ایوان و هشت مناره طراحی شده است. این تاکید بر عدد هشت در بخش های مختلف بنا دیده می شود که علاوه بر جنبه های نمادین و اشاره به هشت در بهشت، کارکرد سازه ای مهمی در توزیع نیرو و مقاومت بنا در برابر زلزله دارد. معماری این بنا الهام گرفته از آرامگاه غازان خان، برادر سلطان بوده که خود از آرامگاه سلطان سنجر در مرو الگوبرداری کرده بود.

پلان هشت ضلعی و مناره های هشت گانه

ساختمان گنبد سلطانیه دارای پلان هشت ضلعی با قطر حدود 25.5 متر و ارتفاع کلی حدود 48.5 متر است و از سه طبقه اصلی تشکیل شده است. در گذشته هشت مناره آجری بر فراز هشت ضلع گنبد قرار داشتند که امروزه بیشتر آن ها آسیب دیده اند. این مناره ها که قطر تقریبی یک متر و ارتفاع حدود 3.5 متر از سطح بام داشتند، از طریق پله های مارپیچی داخلی قابل دسترسی بودند. درباره کارکرد این مناره ها دو نظریه اصلی وجود دارد: نخست اینکه برای خنثی کردن نیروی رانشی گنبد و افزایش مقاومت در برابر زلزله طراحی شده بودند و دوم اینکه محلی برای اذان گفتن هشت موذن به طور همزمان بوده اند تا صدای آن ها در دشت سلطانیه بپیچد.

گنبد خانه و تربت خانه

گنبد خانه فضای اصلی و مرکزی بنا در طبقه همکف است که مستقیماً زیر گنبد عظیم قرار دارد. این فضا با تزئینات داخلی چشم نواز مانند مقرنس کاری، گچ بری و نقاشی های زیبا در سقف و دیوارها آراسته شده است. تربت خانه در بخش جنوبی طبقه همکف قرار دارد و یکی از مقدس ترین بخش های بنا محسوب می شود. این قسمت با تزئینات گچ بری، کاشی کاری و کتیبه هایی شامل آیات قرآن و اسامی مقدس به خط کوفی و ثلث مزین شده است. در این بخش خاکی از عتبات عالیات برای تبرک استفاده شده و یک سنگ مرمر شفاف از دوره صفویه با حکاکی صلوات کبیره و آیت الکرسی در آن قرار دارد که نشان دهنده احترام ادوار بعدی به این مکان است.

سرداب و رازهای نهفته در زیر زمین

سرداب در زیر بخش تربت خانه قرار گرفته و دسترسی به آن از طبقه همکف امکان پذیر است. درباره کاربری اصلی سرداب نظریه های مختلفی وجود دارد. برخی آن را مرتبط با آیین های شمنیسم و باورهای پیش از اسلام و پیش از ساخت بنا می دانند و برخی دیگر معتقدند که این مکان برای دفن شاهان و بزرگان ایلخانی به همراه اشیای گرانبها بوده است. با این حال، در کاوش های باستان شناسی انجام شده اثری از قبر سلطان محمد خدابنده در سرداب یافت نشده است و کاربری دقیق آن همچنان مورد بحث و پژوهش محققان و تاریخ دانان است.

تزئینات هنری و ساعت آفتابی هوشمند

تزئینات گنبد سلطانیه از زیباترین و متنوع ترین نمونه های هنر اسلامی در دوره ایلخانی است. این تزئینات شامل کاشی کاری های فیروزه ای و لاجوردی در نمای بیرونی و گچ بری، مقرنس کاری، نقاشی و کتیبه نگاری در فضای داخلی است. تزئینات بنا در دو دوره اصلی انجام شده است که نشان دهنده تحولات هنری و سیاسی در طول تاریخ این بنا می باشد.

کاشی کاری معرق و مقرنس کاری

هنر کاشی کاری معرق و استفاده از آن در معماری گنبد سلطانیه از دو جنبه حائز اهمیت است. سطوح داخلی و خارجی بنا با آرایه های مختلف معماری همچون گچ بری، کاشی کاری، نقاشی و مقرنس کاری تزئین گردیده است. مقرنس کاری به کار رفته در این بنا به شکل نردبان یا پله پله ای مانند آویزهای قندیل مانند درآمده و زیبایی خیره کننده ای به فضای داخلی بخشیده است. کتیبه های موجود در بنا شامل آیاتی از قرآن کریم و اسامی مقدس هستند که با خطوط کوفی و ثلث نگاشته شده اند. متاسفانه بسیاری از کتیبه ها و تزئینات بنا در طول تاریخ به خصوص در حمله میرانشاه آسیب دیده اند اما بقایای آن ها در بخش های مختلف به ویژه در ایوان ها هنوز قابل مشاهده است.

عملکرد ساعت آفتابی در تعیین اوقات شرعی

یکی از شگفتی های معماری گنبد سلطانیه، عملکرد آن به عنوان یک ساعت آفتابی هوشمند است. این سیستم با استفاده از دریچه ها و پنجره های تعبیه شده در دیوارها و همچنین سوراخی که در بالای گنبد وجود دارد کار می کند. با تابش نور خورشید از این دریچه ها به نقاط خاصی در داخل بنا، می توان زمان را در طول روز تشخیص داد. به عنوان مثال، تابش نور از دریچه بالای گنبد بر روی نقطه مرکزی کف، نشان دهنده زمان ظهر شرعی است و تابش از پنجره های دیگر ساعت و دقیقه را مشخص می کند. در شب نیز ستارگان از سوراخ بالای گنبد دیده می شدند و احتمالاً برای تعیین زمان در شب نیز کاربرد داشته اند که نشان دهنده دانش بالای معماران آن دوره در زمینه نجوم و کاربرد آن در معماری است.

راهنمای بازدید و مسیر دسترسی

گنبد سلطانیه در شهر سلطانیه در فاصله حدود 43 کیلومتری جنوب شرقی شهر زنجان قرار دارد. اگر از تهران با خودروی شخصی سفر می کنید، باید از طریق اتوبان تهران کرج و سپس اتوبان قزوین زنجان حرکت کنید. پس از عبور از شهرهای تاکستان و ابهر، به جاده فرعی سلطانیه وارد می شوید که مستقیماً به گنبد منتهی می شود. مسیر کاملاً آسفالت و مشخص است. همچنین امکان سفر با قطار تا ایستگاه راه آهن سلطانیه و سپس استفاده از تاکسی برای رسیدن به گنبد وجود دارد. بهترین زمان برای بازدید از نظر آب و هوایی، فصول بهار و تابستان است که هوای منطقه معتدل و دلپذیر است. گنبد سلطانیه معمولاً همه روزه برای بازدید عموم باز است اما ساعات بازدید در نیمه اول و دوم سال متفاوت می باشد. برای ورود به مجموعه نیاز به تهیه بلیط است.

جاذبه های دیدنی نزدیک به گنبد سلطانیه

شهر سلطانیه و اطراف آن علاوه بر گنبد، دارای جاذبه های تاریخی دیگری نیز هستند که بازدید از آن ها می تواند مکمل سفر شما باشد و درک بهتری از پایتخت ایلخانی به شما بدهد:

• موزه گنبد سلطانیه: این موزه در محوطه نزدیک به بنای اصلی قرار دارد و گنجینه ای از اشیا و یافته های تاریخی مرتبط با دوره ایلخانی، شامل کاشی های تزئینی، قطعات سفالی و سکه ها را در خود جای داده است. بازدید از موزه به درک بهتر تاریخ و جزئیات معماری کمک شایانی می کند.
• مقبره چلبی اوغلو: این بنا مربوط به یکی از وزرای دوره ایلخانی به نام چلبی اوغلو است و دارای معماری هشت ضلعی و گنبدی زیبا است که شباهت هایی با گنبد سلطانیه دارد. در کنار این مقبره بقایای یک خانقاه نیز وجود دارد.
• تپه تاریخی غازان خان: بقایای این تپه و قلعه سلطانیه نشانه هایی از عظمت پایتخت ایلخانی در گذشته است و در نزدیکی گنبد قرار دارد که ارزش بازدید تاریخی بالایی دارد.

پرسش های متداول درباره گنبد سلطانیه